Najgroźniejszy wirus to ten, który niczego nie psuje
Jak klient dzwoni i mówi, że strona wygląda dziwnie, to mam dla niego dobrą wiadomość, choć zwykle nie brzmi ona jak dobra. Skoro w ogóle widać, że coś jest nie tak, to znaczy, że atakujący popełnił błąd. Zepsuł coś przy okazji, zostawił ślad, przesadził. Gorzej jest wtedy, kiedy strona wygląda dokładnie tak jak zawsze.
Przez ostatnie miesiące sprzątaliśmy po kilku infekcjach i chcę opisać wzorce, które się przy tym powtarzają, bo mocno rozjeżdżają się z tym, co się zwykle czyta o "odwirusowaniu WordPressa". Żadnych nazw, żadnych domen, same mechanizmy i sposoby sprawdzenia, które możesz wziąć do siebie.
Rzecz, którą chcę, żebyś zapamiętał z całego tekstu: wirusa w WordPressie pilnuje się tak samo, jak pilnuje się kopii zapasowych albo aktualizacji. Stale, a nie raz.
Jeśli weszli przez hasło, sprzątanie plików nic nie daje
Bardzo kuszące jest założenie, że skoro na serwerze leżą obce pliki, to ktoś wykorzystał dziurę we wtyczce. Bywa inaczej. Zdarza się, że ktoś po prostu zalogował się prawidłowym hasłem administratora, w zwykłym formularzu logowania, a potem pozakładał sobie kolejne konta i porozrzucał po katalogach webshelle, czyli małe pliki pozwalające mu robić na serwerze, co chce.
Jeżeli to jest droga wejścia, to sprzątanie plików niczego nie zamyka. Możesz wyczyścić serwis do zera, odtworzyć go z czystej kopii, zmienić szablon i wtyczki, a za tydzień zastaniesz to samo. Drzwi dalej są otwarte, tylko podłoga została umyta.
Rozstrzyga to chronologia, nie zawartość plików. Jeśli konto administratora powstało wcześniej niż pliki webshella, to webshell nie był drogą wejścia, tylko sposobem na wracanie. Daty w logach i daty plików potrafią odpowiedzieć na pytanie, którego z samego kodu nie da się rozstrzygnąć, i oszczędzić naprawiania nie tego, co trzeba.
W paczce kolejność kasowania ma znaczenie
To jest konkret, którego nie ma w większości poradników. Obce pliki rzadko przychodzą pojedynczo, a w takiej paczce potrafi siedzieć wtyczka, która trzyma kopie pozostałych plików zakodowane w postaci tekstu i odtwarza je przy każdym wejściu na stronę.
Efekt jest taki, że kasujesz webshell i wraca w tej samej sekundzie. W trakcie wygląda to jak zepsute narzędzie albo własna pomyłka. Dopiero usunięcie odtwarzacza jako pierwszego pozwala usunąć resztę. Warto o tym pomyśleć, zanim zacznie się kasować cokolwiek.
Jeden plik z paczki nie mówi nic o paczce
Najciekawsza rzecz, jaką przy tym widziałem: w paczce atakującego leżał szczery, działający kod obronny. Blokował niezalogowanym dostęp do zbiorczego punktu API WordPressa, czyli dokładnie do mechanizmu, którym wcześniej wchodzono. Zero zaciemniania, zero wysyłania czegokolwiek na zewnątrz, kod czytelny i poprawny.
Gdybyś przeczytał tylko ten jeden plik, uznałbyś, że ktoś dołożył łatkę bezpieczeństwa. Może poprzedni wykonawca, może hosting. Tylne drzwi siedziały w pliku obok. Atakujący ma zresztą powód, żeby zamknąć drzwi za sobą, bo nie chce dzielić się serwerem z konkurencją.
Przy okazji: takie paczki bywają wykrywane wyłącznie przez pomyłkę atakującego. Dwa pliki deklarujące funkcję o tej samej nazwie wywracają PHP i WordPress wysyła właścicielowi maila o błędzie krytycznym. Bez tej literówki nikt by niczego nie zauważył, bo webshell nie zmienia wyglądu strony, nie zwalnia jej i nie wyświetla reklam.
Pasożyt bez sygnatur, czyli czego antywirus nie ma jak znaleźć
Ten wzorzec najmocniej zmienił mój sposób patrzenia. Pojedynczy plik PHP, włączany jedną linijką z pliku startowego, przy każdym wejściu pobiera listę odnośników z zewnętrznego magazynu w chmurze i dokleja na końcu strony blok ustawiony tak, żeby człowiek go nie zobaczył: zerowa przezroczystość, zerowy rozmiar czcionki, wypchnięcie daleko poza ekran, wyłączone reagowanie na kliknięcia i oznaczenie, które każe czytnikom ekranu go pominąć. W środku odnośniki do obcych serwisów hazardowych i pirackich.
Taki pasożyt potrafi leżeć miesiącami i przejść przez audyt, a powody są cztery.
| Powód | Na czym to polega |
|---|---|
| W kodzie nie ma ani jednej sygnatury | Żadnego wykonywania kodu z tekstu, żadnego kodowania, żadnego czytania parametrów z żądania, żadnych poleceń systemowych. Całość to pobranie pliku tekstowego i wypisanie go. Skaner nie ma się o co zaczepić, bo z punktu widzenia składni to jest nudny, poprawny kod. |
| Nazwa pliku bywa kamuflażem | Plik nazwany jak element WordPressa, na serwisie, który żadnego WordPressa nie ma, nie zwraca niczyjej uwagi, jeśli obok na tym samym koncie stoją inne serwisy na WordPressie. |
| Strona wygląda normalnie | Blok jest niewidoczny dla człowieka i widoczny dla wyszukiwarki, co jest dokładnie tym, o co chodziło. |
| Audyt dotyczył innej domeny | Na jednym koncie hostingowym bywa kilka serwisów i jeden użytkownik systemowy. Sprzątanie jednego z nich nie mówi nic o pozostałych, a pytania o nie zwykle nikt nie zadaje. |
I rzecz, która robi z tego realne zagrożenie, a nie ciekawostkę. Taki plik potrafi mieć dodatkowe funkcje sterowane zdalnie, jedną linijką na cudzym serwerze, bez dotykania zaatakowanego hostingu: przekierowanie całego ruchu pod dowolny adres albo podmianę ikony strony. To, że w dniu oględzin są wyłączone, znaczy tylko tyle, że akurat wtedy nie były używane.
Jak się tego szuka
Tu jest konkret do wzięcia. Wstrzyknięć pozycjonerskich szuka się w odpowiedzi serwera, a nie w plikach. Plik może nie mieć w sobie nic podejrzanego, a strona, którą generuje, już ma.
Tani pomiar: policz na każdej domenie konta, ile jest odnośników wychodzących na obce domeny, i poszukaj elementów ukrytych stylem, czyli wypchniętych poza ekran, z zerową przezroczystością albo zerowym rozmiarem czcionki, zwłaszcza jeśli w środku siedzi odnośnik. Przy kilku stronach to robota na kwadrans.
Wektor, który siedzi w przeglądarce, nie na serwerze
Jeśli po wyczyszczeniu serwera infekcja wraca, odruch podpowiada, że coś przeoczono na serwerze. Bywa, że nie. W przeglądarce osoby obsługującej stronę potrafi siedzieć zarejestrowany service worker, czyli skrypt działający w tle, który przeżywa zamknięcie karty i wyczyszczenie historii, i odtwarza wektor po stronie klienta.
Wniosek jest taki, że kolejność działań bywa odwrotna, niż podpowiada odruch. Rotacja haseł wykonana z zarażonej maszyny jest bezwartościowa, bo podajesz atakującemu nowe hasło na tacy. Najpierw czysta maszyna, dopiero potem nowe hasła. Sprawdzić to można szybko: w ustawieniach przeglądarki jest lista zarejestrowanych service workerów, szukasz tam domeny swojego serwisu.
Co się znajduje przy okazji
Przy sprzątaniu infekcji regularnie wychodzą rzeczy, których nikt nie szukał, a które same w sobie są otwartymi drzwiami. Lista z praktyki:
| Znalezisko | Dlaczego to są otwarte drzwi |
|---|---|
| PHP wykonujący się w katalogu wgranych plików | Wrzucona tam sonda oddaje kod 200, czyli wykonuje się. To znaczy, że dowolna dziura w dowolnej wtyczce pozwalająca wgrać plik daje od razu wykonanie kodu na serwerze. |
| Blokada, która wygląda poprawnie | Nie łapie tego, co trzeba. Rozpisuję ją niżej osobno, bo to jest rzecz, którą możesz sprawdzić u siebie w kwadrans. |
| Plik dziennika błędów dostępny publicznie | Potrafi urosnąć do kilkudziesięciu megabajtów i każdy może go pobrać. W środku ścieżki na serwerze i treść błędów, czyli gotowa mapa dla kogoś, kto się rozgląda. |
| Zrzuty bazy danych | Do pobrania z poziomu przeglądarki. |
| Kopia robocza serwisu | Wystawiona publicznie, bez blokady, podpięta do tej samej bazy co produkcja. |
| Skrypt bez autoryzacji, który przepisuje pliki PHP | Uruchamiany zwykłym wejściem pod adres. Odkryłem to w sposób bolesny, bo pobrałem go, żeby sprawdzić, co to jest, i tym samym go uruchomiłem. Przepisał trzy pliki. Zapamiętaj to: pobranie pliku PHP przez przeglądarkę jest jego uruchomieniem, a nie odczytem. |
| Wtyczka do zarządzania plikami ze starą wersją | Ma historię poważnych dziur, a stoi starsza niż aktualna. Każda kolejna wtyczka to kolejna powierzchnia ataku. |
| Płatne dodatki hostingowe, z których nikt nie korzysta | Utrzymują stare wersje PHP i bazy danych, z których żaden serwis na koncie nie korzysta. Czyli pieniądze za ryzyko, którego nikt nie potrzebuje. |
Blokada, która wygląda poprawnie i nie działa
Najczęstsza blokada, jaką znajduje się w katalogu wgranych plików, dopasowuje wzorzec \.(php|phtml)$ i odmawia dostępu. Wygląda rozsądnie i nie obejmuje przypadku, który naprawdę występuje.
Znak $ znaczy "koniec nazwy pliku". A WordPress, zapisując wgrany plik, zamienia kropki wewnątrz nazwy na podkreślniki, więc z nazwy w rodzaju zdjecie.php.jpg robi się zdjecie.php_.jpg. Taka nazwa kończy się na .jpg, więc reguła jej nie dotyczy, a część konfiguracji serwerów i tak potraktuje ją jako plik wykonywalny.
Poprawny wzorzec dopuszcza po rozszerzeniu albo koniec nazwy, albo separator: \.(php|phtml|php[0-9]|phps|phar|shtml)($|[._-]). Do tego osobno Options -Indexes, bo gdyby blokada zdjęła plik służący za zaślepkę katalogu, zawartość zaczęłaby się wypisywać.
I jedna rzecz, która kusi, a jest pułapką: nie wpisuj do tej listy rozszerzenia pl. Na domenie kończącej się na .pl taki wzorzec trafi w zwykłe pliki w rodzaju cennik.pl.pdf. Blokuje się to, co na danym serwerze jest faktycznie wykonywalne, a nie wszystko, co wygląda groźnie.
A teraz rzecz, która odróżnia "mam blokadę" od "blokada działa", czyli dwie próby naraz. Pierwsza: wgraj do katalogu wgranych plików plik PHP wypisujący jedno słowo i wejdź na jego adres. Ma oddać 403 i nie wypisać tego słowa. Druga: wejdź na adres zwykłego obrazka z tego samego katalogu. Ma dalej oddawać 200 i typ obrazka.
Druga próba jest ważniejsza od pierwszej. Reguła, która blokuje wszystko, przechodzi pierwszy test znakomicie i przy okazji psuje całą galerię klienta. Bez tej drugiej próby nie wiesz, którą z tych dwóch rzeczy właśnie zrobiłeś.
Siedem razy, kiedy pomiar powiedział, że jest dobrze
Zostawiam na koniec część, która kosztowała nas najwięcej czasu, a której nie widzę w poradnikach. Fałszywy pomiar jest gorszy od braku pomiaru, bo zamyka sprawę. Brak pomiaru zostawia pytanie otwarte i każe sprawdzić ręcznie. Zły pomiar daje odpowiedź, która wygląda jak fakt, i nikt do niej nie wraca.
Cisza w logu nie jest dowodem spokoju. Log, który w ogóle nie powstaje, czyta się identycznie jak log bez zdarzeń. Zanim uznasz ciszę za dobrą wiadomość, sprawdź, czy to narzędzie w ogóle umie krzyknąć.
Sprawdzenie po aktualizacji szło z pamięci podręcznej. Pierwszy odczyt pokazał zero różnic. Drugi, po wyczyszczeniu bufora, pokazał, że każda strona urosła o kilkaset bajtów. Pierwszy wynik był fałszywą zielenią. Od tamtej pory wymagam dwóch zgodnych odczytów i wymuszam ominięcie bufora.
Baza pokazywała poprawny tekst, a strona krzaki. Rozstrzygnęło dopiero obejrzenie surowych bajtów: klient wiersza poleceń łączył się ze złym zestawem znaków, więc uszkodzenie powstawało przy zapisie i odwracało się przy wyświetleniu. Wynik wyglądał poprawnie w obu miejscach, a prawda leżała dokładnie pomiędzy.
Przeczytaliśmy złą kolumnę w tabeli panelu i napisaliśmy klientowi, że zabezpieczenie jest wyłączone, podczas gdy było włączone. Wartość "Nie" sama z siebie nie mówi, czego dotyczy. Wyszło dopiero po kliknięciu przełącznika, który oddał komunikat, że właśnie wyłączono coś, co było włączone.
Źle wycelowany przyrząd milczał, a milczenie wzięliśmy za wynik. Trzeba było sprawdzić, czy pewna strona jest publicznie dostępna. Zgadliśmy dwa adresy, oba oddały przekierowanie, i poszła informacja "nie widzę tego z zewnątrz". Strona była publiczna od dwóch dni, a mapa witryny leżała obok i odpowiadała na to pytanie wprost. Zgadywanie adresów to nie jest pomiar dostępności, tylko pomiar własnych założeń.
Bramka patrzyła na treść, a nie na wszystko, co wychodzi na zewnątrz. Usuwałem z pewnego materiału wątek, który nie miał tam zostać, i sprawdziłem, czy zniknął z treści. Zniknął. Tyle że ta sama rzecz siedziała jeszcze w zajawce i w opisie dla wyszukiwarek, czyli w polach, których sprawdzenie nie obejmowało. W samym tekście byłoby czysto, a w wynikach Google dalej stałoby dokładnie to, co usuwałem. Sprawdzaj wszystko, co wychodzi na zewnątrz, nie tylko to, co masz przed oczami w edytorze.
I ostatnia, moja ulubiona: bramka, która odrzuca wszystko, przechodzi każdy test pozytywny i jest kompletnie bezużyteczna. Do każdego sprawdzenia w rodzaju "złe dane są odrzucane" potrzebny jest drugi test: "dobre dane dalej przechodzą". Bez tego nie wiesz, czy zabezpieczenie działa, czy po prostu wszystko blokuje.
To tyle
Nie napiszę Ci, że da się być bezpiecznym raz na zawsze, bo bym skłamał. Da się natomiast być w sytuacji, w której wiesz, co masz, patrzysz na to regularnie i masz pomiary, którym możesz ufać. Reszta to pilnowanie podstaw: drugi składnik logowania, limit prób liczony po adresie a nie po nazwie użytkownika, aktualne wersje także tych płatnych rzeczy, i spojrzenie na całe konto, a nie na jedną domenę.
Jeśli masz WordPressa i nigdy nikt mu się nie przyglądał od tej strony, to napisz. Zerknę i powiem wprost, co widzę, nawet jeśli odpowiedź brzmi "jest w porządku, nie wydawaj pieniędzy" :)